Jezus zei het al: kom uit je bubbel!

Dit voorjaar verdiepte publicist en NRC columnist Bas Heine zich in de Bergrede uit het evangelie van Mattheus. Hij hield er zijn eigen Bergrede over in de Bergkerk in Amersfoort en er kwam een beknopte versie van in de krant. Wat hij daar zei trof me en ik wil er graag iets van met u delen.

En als jullie alleen je broeders en zusters vriendelijke bejegenen, wat voor uitzonderlijks doe je dan? Mattheus 5: 46-47

Voordat hij ingaat op de tekst van Mattheus beschrijft Heine hoe hij in zijn jeugd heilig geloofde dat het ideaal van gelijkheid en broederschap meer en meer terrein zou winnen in de samenleving en hoe hij, terugkijkend, moet constateren dat we daar anno 2018 verder van verwijderd lijken dan ooit!
Net als ik groeide hij op in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. In die tijd was de sociaal democratie een factor van betekenis, veroverde het feminisme terrein en vervaagden grenzen tussen landen onder invloed van de groeiende globalisering. Maar het proces van globalisering bracht mensen weliswaar met elkaar in contact, het heeft mensen tegelijk ook ontheemd gemaakt. Het heeft oude, traditioneel geordende gemeenschappen zelfs voorgoed veranderd. En dat keerde zich tegen het ideaal van een gedeelde, gelijk geschakelde menselijkheid.
Van de droom uit de vorige eeuw is vandaag de dag niet veel meer over, zo lijkt het. En steeds vaker worden individuele verlangens en belangen vereenzelvigd met die van het collectief, van de groep.
De gedachte dat we de tijd van verzuiling achter ons hadden gelaten blijkt een misvatting. De eigen groep, de gemeenschap, het geloof, de natie, de identiteit, daar gaat het om, dat wordt vandaag de dag benadrukt. Nieuwe identiteitspolitiek is niet gericht op de gelijkheid van mensen, maar juist op de onoverbrugbare verschillen.
Het lijkt misschien alsof iedereen dialoog wil, begrip, verbinding, maar o wee als iemand er echt werk van maakt! Vredestichters, verzoeners, wie het waagt met een witte vlag de oversteek naar het andere kamp te maken, krijgt het van twee kanten hard te verduren. De vredestichter breekt namelijk met de kringloop van achterdocht, woede en geweld en juist dat wordt hem of haar door alle partijen niet in dank afgenomen. Want afkeer en haat voelen is ook comfortabel, het geeft houvast en zekerheid. Zie hier onze huidige maatschappelijke en politieke werkelijkheid. We leven in onze eigen bubbel en nemen nauwelijks de moeite om de oversteek te maken naar de ander.

Toch, en dan komt Heine bij de tekst van Mattheus, toch is het precies dat waartoe Jezus oproept in het eerste deel van de Bergrede. Verlies jezelf, breek je ego af en neem wél de moeite om de oversteek te maken naar de ander. Want alleen zo, juist in verbinding met de ander, met begrip voor de ander, ben je werkelijk mens. Alle dingen die een mens van nature het liefst zou vermijden, zoals uit je comfortzone treden, jezelf in die zin geweld aan doen, je werkelijk verdiepen in de ander, kwetsbaar durven zijn, dat alles wordt hier als juist essentieel voor ons mens-zijn gepresenteerd.
Dat waar je instinctief voor terugschrikt moet je juist opzoeken, zo houdt Jezus ons voor. Eigenschappen die maatschappelijk als zwak, pijnlijk of suffig worden gezien: bescheidenheid, nederigheid, gebrek aan geldingsdrang, worden in de Bergrede van Jezus positief gewaardeerd, en dat is radicaal anders dan in onze huidige samenleving.
Heine verbaast zich over die radicaliteit en actualiteit van deze Bijbelse boodschap. En het is mooi te lezen hoe een niet gelovige als hij aangesproken wordt door het evangelie. Maar hij benoemt meteen ook het gevaar dat op de loer ligt bij dergelijke radicale boodschappen. En daar ligt voor mij de crux van zijn betoog, zeker met oog op ons kerk-zijn. Het gevaar van de radicaliteit van radicale boodschappen zoals we die vinden in het evangelie, is volgens Heine dat ze, ondanks hun radicale inhoud, zo gauw ingekapseld en zoetsappig worden. Het is zo gemakkelijk om dat waartoe Jezus hier oproept met de mond te belijden, zonder dat dat impact heeft op ons gedrag. Want ja, eerlijk gezegd is het eigenlijk gewoon teveel gevraagd, mijn ego laat zich niet zomaar afbreken!
En wat er dan gebeurt is dat we de Bergrede vervolgens omarmen als blije, menslievende boodschap in de zin van: wees goed voor je naaste, de arme, de zwerver, de immigrant, kortom de ander. We zijn immers allemaal mensen en in wezen gelijk, en als we die ander maar lang genoeg diep in de ogen kijken zullen we dat vanzelf gaan inzien….
Nee! De ander is wezenlijk anders dan jij! En je echt in de ander verdiepen kost inspanning, moeite, doet pijn. Uit je eigen comfort zone stappen gaat bepaald niet vanzelf.
De Bergrede is niet alleen maar een aanbeveling van goed leven, of zelfs een ethische opdracht die ergens in een andere wereld zal worden beloond met eeuwige zaligheid, nee, het is een aansporing om wezenlijk anders te leven dat je van nature geneigd bent.
De oude Sokrates zei dat het leven dat niet onderzocht is, niet waard is om geleefd te worden.
Jezus lijkt te zeggen dat een mens die het zichzelf niet moeilijk maakt, die niet tegen zijn eigen aandriften durft in te gaan, geen waardevol leven leidt.
In tegendraadse betrokkenheid zelf ligt de betekenis van het mens-zijn. Een mens is nooit meer mens dan wanneer hij zichzelf geweld aandoet, wanneer hij tegen zijn eigen instincten van veiligheid en zelfbehoud in handelt, wanneer hij zijn egocentrische streven naar eigenwaarde en roem eigenhandig onderuithaalt, wanneer hij zijn vijand tegemoet loopt en zich engageert met wat hij haat. Het vreemde is geen bedreiging maar noodzaak. Alles wat mij vreemd is, is gewenst. Help! Hoe radicaal wil je het hebben?

En als jullie alleen je broeders en zusters vriendelijke bejegenen, wat voor uitzonderlijks doe je dan? Mattheus 5: 46-47

Er is niets comfortabels aan deze woorden. Ze klinken als een smalende aanklacht tegen de mens die het zichzelf in alle opzichten gemakkelijk wil maken, die zich koestert in zijn gevoelde verwantschap met gelijkgestemden, en in zijn permanent gedeelde verontwaardiging over de ander. Jezus richt zich tegen mensen die gerieflijk in hun bubbel zitten, tot dezelfde sociale laag behoren, mensen die dezelfde mening hebben als wij, mensen die het bij voorbaat met elkaar eens zijn, mensen die elkaar aan één stuk door bevestigen in wat ze toch al vinden.
Die honende aansporing van Jezus is van alle tijden, maar ze lijkt bij uitstek op onze tijd gericht, tegen ons, nu. Zoveel in onze samenleving is erop gericht het ons gemakkelijk te maken en hier maant een stem van ruim tweeduizend jaar geleden ons om precies het tegenovergestelde te doen, niet uit recalcitrantie, niet om onszelf een goed gevoel te geven, niet om beloond te worden in een vaag hiernamaals. Hier is een stem die zegt dat als wij het onszelf niet moeilijk maken, het ons flink moeilijk gemaakt zal worden. Wanneer je je niet inspant om je daadwerkelijk in anderen te verplaatsen, je niet in gedachtewerelden probeert in te leven die niet de jouwe zijn, zal je zelf, zegt Jezus, minder mens zijn. Je eigen leven zal dan even comfortabel als nietszeggend zijn.
Die boodschap is in geen enkele tijd geruststellend. Nu is hij even radicaal als noodzakelijk, aldus Heine.
Wat mij betreft geldt dit niet alleen voor onze samenleving, maar zeker ook voor de kerk.

Marie-Jantien Kreeft